🌿 CBG બાયોગેસ પ્લાન્ટ શરૂ કરવો: સબસિડી, બજાર ભાવ અને રોકાણ માર્ગદર્શિકા

કોમ્પ્રેસ્ડ બાયો ગેસ (CBG) એ ભારતમાં ભવિષ્યનું બળતણ છે, જે કૃષિ કચરા અને છાણને શુદ્ધ બળતણમાં ફેરવે છે અને સીએનજી (CNG) નો વિકલ્પ બને છે. બાયોગેસ પ્લાન્ટ શરૂ કરવા માટે કાચા ઓર્ગેનિક માલની સતત સપ્લાય જરૂરી છે. રોજનો ૫ ટન શુદ્ધ CBG ગેસ બનાવતા એક મધ્યમ પ્લાન્ટને ચલાવવા માટે રોજ આશરે ૧૦૦ થી ૧૨૦ ટન કાચો માલ (ઉપયોગનો દર) જોઈએ છે. આ કાચા માલમાં ડેરી ફાર્મમાંથી ગાયનું છાણ, ખેતીનો કચરો (ડાંગરની પરાલી), ખાંડની મીલમાંથી પ્રેસ મડ અને શહેરોનો ગીલો કચરો વપરાય છે. લાયસન્સ માટે અરજી કરતા પહેલાં કાચા માલની સપ્લાય ચેઈન ગોઠવવી એ સૌથી અગત્યનું પગલું છે. ભારત સરકારની સતત (SATAT) યોજના હેઠળ દેશમાં આવા પ્લાન્ટ શરૂ કરવા માટે સબસિડી અને લોન આપવામાં આવે છે જેથી ગેસની આયાત ઘટે અને પર્યાવરણ બચે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન ગેસ ઉપરાંત રોજ ૧૫ થી ૨૦ ટન ઉત્તમ સેન્દ્રીય ખાતર (FOM) પણ બને છે, જે ઓર્ગેનિક ખેતી બજાર માટે ખૂબ ફાયદાકારક છે.

CBG પ્લાન્ટમાં કાચા માલ (ઉત્પાદન) નો કેવી રીતે ઉપયોગ કરવો, તેમાં અદભુત વિજ્ઞાન છુપાયેલું છે. એકઠા કરેલા છાણ અને પાકના કચરાને પાણી સાથે મેળવીને એક પ્રવાહી સ્લરી બનાવવામાં આવે છે. આ સ્લરીને હવા વગરના મોટા ડાયજેસ્ટર કુંડામાં મોકલવામાં આવે છે. ત્યાં ઉપયોગી બેક્ટેરિયા ૩૫°C થી ૪૦°C તાપમાનમાં ૨૫ થી ૩૦ દિવસમાં કચરાને ઓગાળીને બાયોગેસ બનાવે છે. આ ગેસમાં આશરે ૫૫-૬૦% મીથેન હોય છે, જેમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ અને હાઇડ્રોજન સલ્ફાઇડ પણ ભળેલા હોય છે. ગેસને વ્યાપારી ધોરણે વાપરવા માટે તેનું શુદ્ધિકરણ કરવું પડે છે, જેથી મીથેનનું પ્રમાણ ૯૦% થી વધુ થાય. ક્યારે બજારમાં આપવો: શુદ્ધ થયેલા ગેસને ૨૫૦ બારના દબાણ પર સીલિન્ડરની બોટલોમાં ભરી સીએનજી પંપ પર અથવા ડાયરેક્ટ ગેસની પાઇપલાઇનમાં મોકલવામાં આવે છે. બાકી વધેલી સ્લરીને મશીનથી સૂકવીને તેના પેકિંગ કરી ઓર્ગેનિક ખાતર તરીકે ખેડૂતોને વેચવામાં આવે છે.

ખેતીના કચરામાંથી બાયોગેસ બનાવવાના પરિણામો સામાન્ય બળતણ અને કોલસા કરતા ઘણા જ સારા છે:

• ઉચ્ચ બળતણ ક્ષમતા: CBG માં મીથેનનું પ્રમાણ ૯૦% થી વધુ હોવાથી તેની ક્ષમતા કુદરતી સીએનજી (CNG) જેવી જ હોય છે, જેથી વાહનોમાં તે બિલકુલ સીએનજીની જેમ જ કામ કરે છે.
• પર્યાવરણીય ફાયદો: બાયોગેસ પ્લાન્ટ વાતાવરણમાં ફેલાતો મીથેન ગેસ રોકે છે, જે ગ્રીનહાઉસ અસરો ઘટાડવામાં મોટો ફાળો આપે છે અને પ્રદૂષણ બચાવે છે.
• આવકના બે સ્ત્રોત: સોલાર કે પવન ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સની સરખામણીએ બાયોગેસ પ્લાન્ટમાં બેવડી આવક થાય છે: એક સરકારી ઓઇલ કંપનીઓને ગેસ વેચીને અને બીજી સેન્દ્રીય ખાતર (FOM) ની ખેડૂતોને વેચાણ દ્વારા.

બાયોગેસ પ્લાન્ટની આ પ્રક્રિયા જમીનના જીવો અને પર્યાવરણને સીધી મદદ કરે છે. પ્લાન્ટમાંથી મળતું ખાતર (FOM) ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું હોય છે. આ પ્રક્રિયામાં રોગજનક કીટાકો અને નીંદણના બીજ નાશ પામે છે પરંતુ જમીન માટે જરૂરી કાર્બન અને પોષકતત્વો અકબંધ રહે છે. જ્યારે આ ખાતર ખેતરમાં નાખવામાં આવે છે, ત્યારે તે માટીના મિત્ર જીવો અને અળસિયા માટે સારો ખોરાક પૂરો પાડે છે. જમીન નરમ બને છે અને તેની ભેજ સંગ્રહવાની શક્તિ વધે છે. કચરામાંથી ગેસ બનાવીને તેના પોષકતત્વો પાછા જમીનમાં આપવાથી એક આદર્શ કુદરતી ચક્ર બને છે.

બાયોગેસ પ્લાન્ટ આસપાસના ગ્રામીણ વિસ્તારોને રોગો સામે રક્ષણ આપે છે. ઉકરડા અને ગંદકીના ઢગલાઓ પ્લાન્ટમાં પ્રોસેસ થતાં મચ્છર, માખી અને રોગ ફેલાવતા બેક્ટેરિયા પેદા થતા અટકે છે. પ્લાન્ટની અંદર પણ મજબૂત સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ હોય છે. ગેસ ખૂબ જ જ્વલનશીલ હોવાથી તેમાં સેન્સર્સ અને ઓટોમેટિક વાલ્વ લગાવવામાં આવે છે જેથી ક્યાંય ગેસ લીક ન થાય. વળી, વધેલા ગંદા પાણીને ફિલ્ટર કરીને પ્લાન્ટની અંદર જ વાપરવામાં આવે છે, જેથી ભૂગર્ભ જળ દૂષિત થતું બચે છે.

બાયોગેસ પ્લાન્ટ શરૂ કરવા માટે ભારતમાં ખૂબ જ મોટું સરકારી પીઠબળ છે. નવીન અને નવીનીકરણીય ઉર્જા મંત્રાલય (MNRE) ₹૪ કરોડથી લઈને મહત્તમ ₹૧૦ કરોડ સુધીની કેપિટલ સબસિડી આપે છે. સૌથી મોટો ફાયદો SATAT યોજનાનો છે, જેમાં ઇન્ડિયન ઓઇલ કે ભારત પેટ્રોલિયમ જેવી કંપનીઓ ૧૦ થી ૧૫ વર્ષ માટે ગેસ ખરીદવાનો કરાર કરે છે. તેઓ ₹૫૪ થી ₹૫૯ પ્રતિ કિલોના નક્કી ભાવે બધો ગેસ ખરીદી લે છે. વળી, ખાતરની વેચાણ સહાય માટે સરકાર પ્રતિ ટન ₹૧,૫૦૦ ની વધારાની સહાય આપે છે. આ સબસિડીઓ અને ગેસ ખરીદીની ગેરંટી આ પ્લાન્ટના રોકાણને ખૂબ જ સલામત અને નફાકારક બનાવે છે.