🌿 ગુજરાત દૂધ મંડળી યાદી: ડેરી સંગઠનો, ગુણવત્તા માપન અને ગૌધનના મૂલ્યવર્ધિત બાયો-પ્રોડક્ટ્સ

ગુજરાતમાં શ્વેત ક્રાંતિનો પાયો ડેરી સહકારી મંડળીઓ (દૂધ મંડળી) દ્વારા નંખાયો છે. અમૂલ (AMUL), દૂધસાગર, સુમુલ અને બનાસ જેવી ફેડરેશનો હેઠળ હજારો ગામડાઓમાં દૂધ મંડળીઓ કાર્યરત છે. પશુપાલકો માટે પશુઓના સ્વાસ્થ્ય અને દૂધના ફેટ (Fat) નું પ્રમાણ વધારવું ખૂબ મહત્વનું છે. સારા દૂધ માટે પશુઓને આપવામાં આવતા ચારાનો "ઉપયોગનો દર" વૈજ્ઞાનિક હોવો જોઈએ. લીલા ચારાનું વાવેતર કરતી વખતે એકર દીઠ ૨ થી ૩ ટન Mitti Gold ઓર્ગેનિક વર્મીકમ્પોસ્ટ ખાતર (organic vermicompost fertilizer) અને ૧.૫ ટન કમ્પોસ્ટેડ ગાયનું છાણિયું ખાતર (composted cow dung manure) જમીનમાં નાખવું જોઈએ. આ જૈવિક ખાતરોથી ઉગતો ચારો પોષકતત્વોથી સમૃદ્ધ હોય છે, જે પશુઓનું દૂધ અને ફેટ બંને વધારે છે. આ સાથે ગમાણ (ગૌશાળા) ના ખાતરમાંથી Mitti Gold શુદ્ધ ગાયના છાણનો પાવડર (pure cow dung powder) તૈયાર કરીને તેનું મૂલ્યવર્ધન કરી શકાય છે.

ગૌશાળાના કચરા અને છાણનો કેવી રીતે ઉપયોગ કરવો તે પશુપાલકો માટે નફો વધારવાનો માર્ગ છે. પશુઓ માટે નેપિયર ઘાસ કે રજકો વાવતી વખતે જમીન પર Mitti Gold એગ્રીકલ્ચરલ ચારકોલ (agricultural charcoal) નું ઝીણું સ્તર છાંટવું જોઈએ. ક્યારે ઉપયોગ કરવો: ચારાની વાવણીના ૨૦ દિવસ પહેલાં આ મિશ્રણ માટીમાં ઉમેરી દો. ચારકોલ માટીમાં નાઇટ્રોજન જાળવી રાખે છે, જેથી ઘાસચારો લીલોછમ રહે છે. વળી, પશુધનના છાણને ખુલ્લામાં સડવા દેવાને બદલે તેને વર્મીકમ્પોસ્ટ યુનિટમાં પ્રોસેસ કરી ઓર્ગેનિક ખાતરમાં ફેરવવું જોઈએ, જેથી પર્યાવરણ પણ શુદ્ધ રહે.

પોતાનું દૂધ સરકારી ડેરી સહકારી મંડળીમાં ભરવા અને ખાનગી દૂધ વેચનારાઓને આપવા વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત નીચે મુજબ છે:

• નિયમિત અને યોગ્ય ચુકવણી: દૂધ મંડળી દર ૧૦ દિવસે ફેટના આધારે નક્કી કરેલા ભાવો સીધા સભાસદોના બેંક ખાતામાં જમા કરે છે, જ્યારે ખાનગી લોકોમાં ચૂકવણી અનિયમિત હોય છે.
• વાર્ષિક બોનસ અને પશુ સહાય: સહકારી મંડળીઓ પોતાના વાર્ષિક નફામાંથી સભાસદોને બોનસ આપે છે અને પશુઓ માટે સસ્તું ખાણ, દવાઓ તેમજ કૃત્રિમ વીર્યદાનની મફત સુવિધા પૂરી પાડે છે.
• செન્દ્રીય કૃષિ ઉત્પાદન: પશુપાલન સાથે Mitti Gold ઓર્ગેનિક વર્મીકમ્પોસ્ટ યુનિટ ચલાવવાથી ખેતી માટે ઘરનું જ ખાતર મળી રહે છે, જેથી ખાતર પાછળનો ખર્ચ શૂન્ય થાય છે.

દૂધ મંડળીઓ ગામમાં જૈવિક વાતાવરણ ઉભું કરવામાં મદદ કરે છે. જ્યારે પશુઓને રાસાયણિક જંતુનાશકો મુક્ત ઓર્ગેનિક ઘાસચારો ખવડાવવામાં આવે છે, ત્યારે તેમનું પાચનતંત્ર તંદુરસ્ત રહે છે. ગૌશાળામાં જંતુઓ ભગાડવા માટે શુદ્ધ કપૂર અને ગૌમૂત્ર ધૂપ વાપરવાથી પશુઓ માખી અને મચ્છરોના રોગોથી બચે છે, જેથી દૂધની ગુણવત્તા કુદરતી રીતે જ સુધરે છે.

ગાયોમાં મસ્ટાઇટિસ (આંચળનો સોજો) અને લમ્પી વાયરસ જેવા રોગો સામે રક્ષણ આપવા માટે સ્વચ્છતા અત્યંત જરૂરી છે. કોઢના ફ્લોરને સાફ કરવા માટે અને જંતુમુક્ત રાખવા માટે Mitti Gold શુદ્ધ ગાયના છાણનો પાવડર માં લીમડાનું તેલ ઉમેરી લીંપણ અથવા છંટકાવ કરો. ક્યારે ઉપયોગ કરવો: દર અઠવાડિયે ગૌશાળાના ખૂણે-ખૂણે લીમડાના પાણીનો છંટકાવ કરવાથી રોગો ફેલાવતા બેક્ટેરિયા નાશ પામે છે.

ડેરી ઉદ્યોગ હવે માત્ર દૂધ પૂરતો મર્યાદિત નથી. ગોબર ગેસ અને જૈવિક ખાતરોનું એક નવું બજાર ઉભું થયું છે. દૂધ મંડળીઓ દ્વારા હવે ખેડૂતો પાસેથી ગાયનું છાણ ખરીદવામાં આવી રહ્યું છે, જેમાંથી બાયોગેસ અને ઓર્ગેનિક પ્રોડક્ટ્સ બનાવવામાં આવે છે. ખેડૂતો પોતાના ગૌધનના છાણને Mitti Gold ઓર્ગેનિક વર્મીકમ્પોસ્ટ ખાતર અને એગ્રીકલ્ચરલ ચારકોલ ના મિશ્રણથી પ્રોસેસ કરી નર્સરીઓ અને ઓર્ગેનિક બગીચાઓને વેચી વધારાની કમાણી કરી રહ્યા છે.