💧 ખેતરમાં જળ સંચય (વોટર રિચાર્જ): ભૂગર્ભજળ સ્તર વધારવાની અને ઉપજ વધારવાની તકનીકો

ભારતમાં સરેરાશ વાર્ષિક વરસાદ 1,197 મીમી થાય છે, છતાં 60% થી વધુ ખેડૂતો ઉનાળા અને રવિ સિઝનમાં પાણીની અછતનો સામનો કરે છે. તેનું કારણ વરસાદની અછત નથી - તે ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ કરવા માટે સિસ્ટમનો અભાવ છે.

ગુજરાત, રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્રમાં જળ સંચય અપનાવનારા ખેડૂતોને આ ફાયદા થયા છે:

• ફક્ત ચોમાસામાં જ નહીં, આખું વર્ષ બોરવેલમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા
• ઊંચા જળ સ્તરને કારણે સિંચાઈ ખર્ચમાં 30-50% ઘટાડો
• પાણીની અછતવાળા મહિનાઓમાં વધારાનો પાક લેવાની ક્ષમતા
• જમીનમાં ભેજ જાળવી રાખવાની ક્ષમતામાં સુધારો
• વધુ ઉત્પાદન અને સારી ગુણવત્તા

બજેટ અને જમીનની સ્થિતિના આધારે વિવિધ તકનીકો છે. ખેત તલાવડી, બોરવેલ રિચાર્જ અને ચેક ડેમ સૌથી લોકપ્રિય છે.

માળખાનું કદ તમારા ખેતરના વિસ્તાર અને જમીનના પ્રકાર પર આધારિત છે:

• ખેત તલાવડી (Farm Pond): 5 વીઘા ખેતર માટે, 20m × 20m × 3m ઊંડાઈની તલાવડી 1.2 મિલિયન લિટર પાણી સંગ્રહ કરી શકે છે.
• પરકોલેશન ખાડો (Percolation Pit): 1.5m × 1.5m × 2m ઊંડાઈનો ખાડો (કપચીથી ભરેલો) દરેક વરસાદમાં 5,000-10,000 લિટર પાણી ભૂગર્ભમાં ઉતારી શકે છે.
• ચેક ડેમ: ડ્રેનેજ ચેનલ પરનો 10-મીટર લાંબો ચેક ડેમ 2-3 વીઘા સિંચાઈ માટે પૂરતું પાણી રોકી શકે છે.
• બોરવેલ રિચાર્જ શાફ્ટ: બોરવેલની બાજુમાં બનાવેલ રિચાર્જ ખાડો 2-3 ચોમાસાની સિઝનમાં જળ સ્તર 5-15 મીટર ઊંચું લાવી શકે છે.

ખેત તલાવડી અને પરકોલેશન પિટ્સ ધરાવતા ખેતરોમાં રવિ સિઝનમાં 35-45% વધુ ઉપજ મળે છે, કારણ કે બોરવેલમાં પૂરતું પાણી ઉપલબ્ધ રહે છે. સૌરાષ્ટ્રમાં ખેત તલાવડી બનાવનાર ખેડૂતો દુષ્કાળના વર્ષોમાં પણ સફળતાપૂર્વક પાક લઈ શક્યા છે. જળ સંચયનું આર્થિક વળતર 2-3 વર્ષમાં જ મળી જાય છે.

ખેત તલાવડી દેડકા અને ડ્રેગનફ્લાય માટે રહેઠાણ બને છે, જે ખેતરના મચ્છર અને ઇયળો ખાઈને કુદરતી જીવાત નિયંત્રણ કરે છે. વધુ ભેજને કારણે જમીનમાં અળસિયાની સંખ્યા પણ વધે છે.

જળ સંચય એ દુષ્કાળ વીમા જેવું છે. વરસાદ ખેંચાય ત્યારે સંગ્રહિત પાણી પાકને બચાવે છે. સતત ભેજવાળી જમીન પાકને ગરમીથી થતા નુકસાનથી પણ બચાવે છે.

કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારની અનેક યોજનાઓ ઉપલબ્ધ છે. ગુજરાતના ખેડૂતો iKhedut (આઈ ખેડૂત) પોર્ટલ પર અરજી કરી શકે છે. ખેત તલાવડીમાં મત્સ્યપાલન (Fish Farming) કરીને વધારાની આવક પણ મેળવી શકાય છે.