🌿 રાજસ્થાન ખેત તલાવડી યોજના: પાણી સંગ્રહ અને ઊંચી સરકારી સબસિડીઓ

રાજસ્થાન એ ભારતનું સૌથી મોટું અને સૌથી ગરમ રાજ્ય છે, જ્યાં ખેતી માટે પાણીની ભારે અછત છે અને ભૂગર્ભ જળ ખૂબ જ ઊંડા ગયા છે. ખેતી માટે પાણી બચાવવા અને વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવા માટે, રાજસ્થાન સરકારના કૃષિ વિભાગ દ્વારા ખેત તલાવડી યોજના (કૃષિ તાલાબ યોજના) ચલાવવામાં આવે છે. આ યોજના હેઠળ ખેડૂતોને પોતાના ખેતરમાં મોટો પાણીનો હોજ અથવા તલાવડી બનાવવા અને તેને પક્કી કરવા માટે મોટી આર્થિક સહાય મળે છે. તલાવડી ચોમાસાના વરસાદી પાણીને સંગ્રહ કરે છે, જે શિયાળામાં મોંઘા રબી પાકોની પિયત માટે ઉપયોગમાં આવે છે. આ યોજના બે પ્રકારમાં છે: પ્લાસ્ટિક લાઇનિંગવાળી તલાવડી (HDPE શીટ બિછાવેલી) અને સાદી કાચી તલાવડી. રેતીમાં પાણી શોષાઈ જતું અટકાવવા માટે પ્લાસ્ટિકવાળી તલાવડીને વધુ મહત્વ અપાય છે, જેમાં સરકાર મહિલા, નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને 60% સુધી સબસિડી (મહત્તમ ₹90,000) અને સામાન્ય ખેડૂતોને 50% સુધી સબસિડી (મહત્તમ ₹75,000) આપે છે.

અરજી કરવા માટે ખેડૂત પાસે ઓછામાં ઓછી 0.3 હેક્ટર ખેતીલાયક જમીન હોવી જોઈએ. સરકારી સબસિડી મેળવવા માટે ખેત તલાવડીનું સ્ટાન્ડર્ડ માપ 20 મીટર લંબાઈ x 20 મીટર પહોળાઈ x 3 મીટર ઊંડાઈ હોવું જરૂરી છે (જેમાં અંદાજે 12 લાખ લીટર પાણી સમાય છે). રેતીમાં પાણી નીચે ઉતરી જતું અટકાવવા માટે તલાવડીના તળિયામાં 300 થી 500-માઈક્રોન ધરાવતી સરકાર માન્ય એચડીપીઈ (HDPE) પ્લાસ્ટિક શીટ લગાવવી ફરજિયાત છે.

રાજસ્થાનમાં પ્લાસ્ટિકવાળી ખેત તલાવડી બનાવવાથી ખેતીના પરિણામો આશ્ચર્યજનક બદલાય છે:

• શિયાળુ પાક સરળતાથી લઈ શકાય: સંગ્રહ થયેલા પાણી દ્વારા ખેડૂતો શિયાળામાં સરસવ કે જીરું જેવા મોંઘા પાક લઈ શકે છે, જ્યારે પહેલા તેઓ માત્ર વરસાદી જુવાર-બાજરી પર નિર્ભર હતા.
• પાણીનું 100% રક્ષણ: એચડીપીઈ પ્લાસ્ટિક શીટ રેતીમાં પાણીનું શોષણ (સીપેજ) બિલકુલ અટકાવે છે, જેથી પાણી વરસાદ પછી 6 મહિના સુધી સચવાઈ રહે છે.
• ટપક પદ્ધતિ સાથે ઉપયોગ: તલાવડીના પાણીને ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ સાથે વાપરવાથી પાણીની બચત થાય છે અને પાકનો મબલખ ઉતારો મળે છે.

રણ વિસ્તારમાં ખેત તલાવડી કુદરતી જળાશયનું કામ કરે છે. તે વન્યજીવો, પક્ષીઓ અને મધમાખીઓને પીવાનું પાણી પૂરું પાડે છે. આ ઉપરાંત, ખેડૂતો તલાવડીમાં ઓર્ગેનિક મત્સ્યપાલન કરીને વધારાની આવક મેળવી શકે છે.

ખુલ્લી તલાવડીમાં પશુઓ અથવા કોઈ માણસ પડી ન જાય તે માટે સુરક્ષા ખૂબ જ જરૂરી છે. સરકારના નિયમ મુજબ તલાવડીની ચારેય બાજુ મજબૂત कंटीले कंटीले તાર અથવા લોખંડની જાળીની ફેન્સીંગ કરવી ફરજિયાત છે, જેના વિના સબસિડી મળતી નથી.

પાણીની સગવડ થવાથી ખેડૂતો સાદા અનાજની જગ્યાએ દાડમ, બોર અને લીંબુ જેવા મોંઘા બાગાયતી પાકો વાવીને બજારમાં ઊંચી કિંમતે વેચે છે, જેનાથી તેઓ સમૃદ્ધ બને છે.