🌿 રાજસ્થાન બાગાયત સબસિડી યોજના: રણ પ્રદેશની ખેતીનું નવું ચિત્ર

રાજસ્થાનની અતિશય ગરમ અને સૂકી આબોહવા તેમજ પાણીની તંગીને લીધે ત્યાં પરંપરાગત વધુ પાણી માંગતી ખેતી મુશ્કેલ છે. જો કે, આ રાજ્યમાં ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતી બાગાયત ખેતીની પુષ્કળ તકો છે. રાજસ્થાન સરકાર, રાષ્ટ્રીય બાગાયત મિશન (NHM) અને અન્ય યોજનાઓ દ્વારા બંજર (ખરાબાની) જમીનને આર્થિક રીતે ફાયદાકારક ફળોના બગીચાઓ અને સુરક્ષિત ગ્રીનહાઉસમાં ફેરવવા માટે મોટી સબસિડી આપી રહી છે. આ યોજના હેઠળ ગ્રીનહાઉસ (પોલીહાઉસ), શેડ નેટ હાઉસ અને ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ ગોઠવવા માટે ખૂબ જ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. સબસિડીના "ઉપયોગનો દર" ઘણો ઉંચો છે: ખેડૂતો પોલીહાઉસ બનાવવા માટે ૫૦% થી ૭૫% સુધીની નાણાકીય સહાય મેળવી શકે છે (લાભાર્થી દીઠ મહત્તમ ૪,૦૦0 ચોરસ મીટર ક્ષેત્રફળ સુધી). નવા ફળોના બગીચા (જેવા કે દાડમ, ખજૂર, મોસંબી અને બોર) સ્થાપવા માટે સરકાર ૩ વર્ષ સુધી વાવેતર સામગ્રી અને ઈનપુટ ખર્ચના ૫૦% સબસિડી રૂપે આપે છે. વળી, પીએમકેએસવાય યોજના હેઠળ નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને ડ્રિપ અને સ્પ્રિંકલર સિસ્ટમ ગોઠવવા માટે ૭૦% થી ૭૫% સબસિડી મળે છે. આ સહાયથી ખેડૂતો પાણીના એક-એક ટીપાંમાંથી વધુ ઉત્પાદન મેળવવા માટે મૂળ સુધી પાણી અને પ્રવાહી ઓર્ગેનિક ખાતરો (ફર્ટિગેશન) સીધા આપી શકે છે.

આ યોજનાનો લાભ લેવા ખેડૂતોએ સમજવું પડશે કે આ સરકારી સબસિડી હેઠળ મળતા સાધનો (ઉત્પાદન) નો કેવી રીતે ઉપયોગ કરવો. એક સબસિડીવાળું પોલીહાઉસ તાપમાન, ભેજ અને સૂર્યપ્રકાશને નિયંત્રિત કરવા માટે બનાવવામાં આવે છે, જેથી બહાર ગમે તેવી ગરમી હોય છતાં અંદર પાક અનુકૂળ વાતાવરણમાં ઉગી શકે. પોલીહાઉસમાં ખેડૂતો ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ઓર્ગેનિક ખાતરો વાપરે છે. ક્યારે ઉપયોગ કરવો: વાવણી પહેલાં પોલીહાઉસના બેડ તૈયાર કરતી વખતે એકર દીઠ ૫ થી ૧૦ ટન ઉત્તમ સેન્દ્રીય વર્મીકમ્પોસ્ટ નાખો, જે મૂળના રોગો અટકાવવા માટે ટ્રાઇકોડર્માથી સમૃદ્ધ હોવું જોઈએ. આમાં કાકડી, રંગીન કેપ્સિકમ (ભોલર મરચાં), ચેરી ટમેટાં અને ડચ ગુલાબ જેવા મોંઘા પાકો વાવવામાં આવે છે. પાણી અને ઓર્ગેનિક પ્રવાહી (જેમ કે જીવામૃત) ડ્રિપ પદ્ધતિથી આપવામાં આવે છે. આનાથી બાષ્પીભવન ઘટે છે, પાણીનો વપરાશ ૮૦% ઓછો થાય છે અને વર્ષમાં ત્રણ પાક લઈ શકાય છે.

રાજસ્થાનની સૂકી જમીનમાં ખુલ્લી ખેતીની સરખામણીએ પોલીહાઉસ અને ડ્રિપ ખેતી કરવાના પરિણામો ચોંકાવનારા છે:

• અકલ્પનીય ઉત્પાદન: પોલીહાઉસ ખેતી ખુલ્લા ખેતરની સરખામણીએ ચોરસ મીટર દીઠ ૫ થી ૮ ગણું વધુ ઉત્પાદન આપે છે. ૧,૦૦૦ ચો.મી. ના પોલીહાઉસમાંથી ખેડૂત વાર્ષિક ₹૩ થી ₹૫ લાખનો ચોખ્ખો નફો કમાઈ શકે છે.
• પાણીની મહત્તમ બચત: ડ્રિપ પદ્ધતિથી ફળોના બગીચામાં ૮૦% સુધી પાણી બચે છે. ખેત તલાવડી (ફાર્મ પોન્ડ) અને ડ્રિપની મદદથી ખેડૂતો ૫ એકરનો દાડમનો બગીચો આખું વર્ષ આસાનીથી સાચવી શકે છે.
• એ-ગ્રેડ ગુણવત્તાવાળો પાક: પોલીહાઉસમાં પાક પવન, અતિશય તાપ અને કરાથી બચેલો રહે છે, જેથી ફળો અને શાકભાજી એકસરખા કદ, આકર્ષક રંગના અને ડાઘ વગરના બને છે, જેના બજારમાં ખૂબ ઊંચા ભાવ મળે છે.

રણ વિસ્તારમાં સબસિડીવાળા ફળોના બગીચાઓ (જેમ કે મોસંબી કે દાડમ) વાવવાથી કાયમી હરિયાળી બને છે, જે સ્થાનિક પશુ-પંખીઓ અને નાના જીવોને બચાવવામાં સીધી મદદ કરે છે. વૃક્ષોના મૂળ રેતાળ જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે. વૃક્ષોના ખરી પડેલા પાંદડા અને વર્મીકમ્પોસ્ટના ખાતરથી જમીનમાં ભેજ રહે છે, જેથી માટીના ઉપયોગી જીવો અને અળસિયા વધે છે. ખેડૂતો આ બગીચાઓમાં મધમાખી ઉછેર (મૌનપાલન) પણ શરૂ કરે છે, મધમાખીઓ ફૂલોના પરાગનયન દ્વારા ફળનું ઉત્પાદન ૨૫% વધારે છે અને ખેડૂતને શુદ્ધ ઓર્ગેનિક મધની વધારાની આવક થાય છે.

પોલીહાઉસના અંદરના ગરમ અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં ફૂગના રોગો ઝડપથી ફેલાય છે, તેથી પાકનું રોગોથી રક્ષણ કરવું જરૂરી છે. આ યોજના સંકલિત જંતુ નિયંત્રણ (IPM) ને પ્રોત્સાહન આપે છે. કેમિકલ દવાઓ બદલે ઓર્ગેનિક પદ્ધતિઓ વપરાય છે. ક્યારે ઉપયોગ કરવો: સફેદ માખી અને મોલોને પકડવા પોલીહાઉસમાં દર ૧૦ મીટરે પીળા અને વાદળી સ્ટીકી કાર્ડ લગાવો. મૂળમાં થતા કૃમિ (નેમાટોડ) ના નિયંત્રણ માટે ખેડૂતો ડ્રિપ દ્વારા લીમડાનો ખોળ અને સેન્દ્રીય દવાઓ (પેસિલોમાઈસીસ) આપે છે. ફૂગના રોગોથી પાકને બચાવવા ટ્રાઇકોડર્મા અને સ્યુડોમોનાસનો છંટકાવ પાંદડા પર એક સેન્દ્રીય કવચ બનાવે છે.

આ સબસિડી યોજના ખેડૂતોની બજાર ક્ષમતામાં મોટો સુધારો કરે છે. ખેડૂતો સામાન્ય અનાજ વેચવાને બદલે દિલ્હી, મુંબઈ અને જયપુરની મોટી હોટલો અને મોલમાં મોંઘા ભાવે શાકભાજી વેચે છે. વળી, નર્સરી ક્ષેત્ર માટે આ યોજના હેઠળ ૫૦% સબસિડી સાથે આધુનિક રોપા ઉછેર કેન્દ્રો શરૂ થાય છે. નિકાસ બજારમાં, રાજસ્થાનમાંથી દાડમ અને ખજૂર મધ્ય પૂર્વના દેશો અને યુરોપમાં નિકાસ થઈ રહ્યા છે. ઓર્ગેનિક પદ્ધતિઓ અને પેકહાઉસ દ્વારા ભારતીય માલ આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો પર ખરો ઉતરે છે, જેથી રણની ખેતી એક મલ્ટી-બિલિયન રૂપિયાના ગ્રીન બિઝનેસમાં બદલાઈ રહી છે.