🌿 પંજાબ CRM યોજના 2026: સુપર સીડર અને હેપ્પી સીડર મશીનરી સબસિડી

પંજાબ ભારતનું અન્ન ભંડાર છે, પરંતુ અહીં ડાંગર-ઘઉંની સઘન ખેતી દર વર્ષે ૨૦ મિલિયન ટનથી વધુ ડાંગરના અવશેષો (પરાલી) પેદા કરે છે. ભૂતકાળમાં, ડાંગરની લણણી અને ઘઉંની વાવણી વચ્ચે માત્ર ૨૦ દિવસનો ટૂંકો સમયગાળો હોવાથી ખેડૂતો આ કચરાને ખેતરમાં જ સળગાવી દેતા હતા, જેના કારણે ઉત્તર ભારતમાં ગંભીર વાયુ પ્રદૂષણ થતું અને જમીનના કિંમતી પોષકતત્વો નાશ પામતા. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે, પંજાબ સરકારે કેન્દ્ર સરકારના સહયોગથી ક્રોપ રેસીડ્યુ મેનેજમેન્ટ (CRM) યોજના ૨૦૨૬ શરૂ કરી છે. આ યોજનાનો હેતુ ઇન-સીટુ (જમીનમાં ભેળવીને) અને એક્સ-સીટુ (બહાર ઉદ્યોગોમાં મોકલીને) પદ્ધતિ દ્વારા ૧૦૦% પરાલીનું યોગ્ય સંચાલન કરવાનો છે. ખેતરમાં આ મશીનોની "ઉપયોગનો દર" ખૂબ મોટો છે. સરકાર હજારો સુપર સીડર, હેપ્પી સીડર અને મલ્ચર ખેડૂતોને વહેંચી રહી છે. CRM ૨૦૨૬ ના નિયમો મુજબ, વ્યક્તિગત ખેડૂતોને આ મોંઘી મશીનરી ખરીદવા પર ૫૦% સબસિડી મળે છે, જ્યારે સહકારી મંડળીઓ અથવા FPO દ્વારા સંચાલિત કસ્ટમ હાયરિંગ સેન્ટર્સ (CHCs) ને ૮૦% સુધીની મોટી સબસિડી મળે છે. આ સહાય ખેડૂતોને એકર દીઠ ૨ થી ૩ ટન પરાલીને જમીનમાં જ ઓગાળીને ઉત્તમ ખાતર બનાવવામાં મદદ કરે છે.

ઘઉંની સફળ વાવણી માટે આ સબસિડીવાળા મશીનો (ઉત્પાદન) નો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે ખેડૂતો માટે જાણવું જરૂરી છે. સુપર સીડર એ આ યોજના હેઠળનું સૌથી પ્રગત મશીન છે. તે ઊભી પરાલીને કાપીને જમીનની અંદર મેળવે છે, ઘઉંના બીજની વાવણી કરે છે અને પાછળ પરાળનું કુદરતી લીંપણ (મલ્ચિંગ) કરતું જાય છે—આ બધું ટ્રેક્ટરના એક જ ચક્કરમાં થાય છે. ક્યારે ઉપયોગ કરવો: ડાંગરની લણણી પૂરી થતાં જ (ઓક્ટોબરના અંતથી નવેમ્બરના મધ્ય સુધી) આ મશીનરી વાપરવી જોઈએ. શ્રેષ્ઠ પરિણામો માટે, લણણી સુપર SMS થી સજ્જ કમ્બાઈન હાર્વેસ્ટરથી થવી જોઈએ, જે પરાળને આખા ખેતરમાં સમાન રીતે ફેલાવે છે. ત્યારબાદ સુપર સીડર આ પરાળને જમીનમાં ૨-૩ ઇંચ ઊંડે દાટી દે છે. શિયાળા દરમિયાન આ પરાળ ધીમે ધીમે કોહવાઈ જાય છે અને જમીનને સેન્દ્રીય કાર્બન, નાઇટ્રોજન અને પોટેશિયમ પૂરા પાડે છે, જેનાથી ઘઉંના પાકમાં કેમિકલ ખાતરો (યૂરિયા અને ડીએપી) નો ખર્ચ ઘટી જાય છે.

પરાલી સળગાવવાની નુકસાનકારક પદ્ધતિ અને CRM મશીનરીનો ઉપયોગ કરવા વચ્ચેના પરિણામોમાં જમીન-આસમાનનો તફાવત છે:

• જમીનના પોષકતત્વોનો બચાવ: ૧ ટન પરાલી સળગાવવાથી ૫.૫ કિલો નાઇટ્રોજન, ૨.૩ કિલો ફોસ્ફરસ, ૨૫ કિલો પોટેશિયમ અને ૧.૨ કિલો સલ્ફર બળીને ખાખ થઈ જાય છે. CRM મશીન આ તમામ પોષકતત્વોને જમીનમાં જ સાચવી રાખે છે.
• ભેજ સંગ્રહ અને નીંદણ નિયંત્રણ: જમીન પર પરાળનું જે સ્તર બને છે તે ભેજ જાળવી રાખે છે અને નીંદણ (નકામું ઘાસ) ને ઉગતું અટકાવે છે, જેનાથી પાકને એક ઓછું પાણી આપવું પડે છે.
• ઉત્પાદનમાં વધારો: સુપર સીડરથી વાવેલા ઘઉંમાં સેન્દ્રીય કાર્બનને કારણે મૂળનો વિકાસ સારો થાય છે અને ફુટ વધુ આવે છે, જેથી સળગાવેલા ખેતરો કરતા ૫ થી ૧૦% વધુ ઉત્પાદન મળે છે.

પરાલી સળગાવવી એ જમીનના જીવો માટે વિનાશક છે; આગની ગરમી (૭૦૦ સે. સુધી પહોંચતી) જમીનની ઉપરની સપાટીના તમામ મિત્ર કીટકો, અળસિયા અને ઉપયોગી બેક્ટેરિયાનો નાશ કરે છે. CRM યોજના આ જીવોને બચાવવામાં સીધી મદદ કરે છે. હેપ્પી સીડર કે સુપર સીડર દ્વારા પરાળ જમીનની અંદર ભળી જાય છે, જે અળસિયા અને ઉપયોગી ફૂગ (માઇકોરાઇઝા) માટે ઉત્તમ ખોરાક બને છે. માત્ર બે સીઝન સુધી પરાલી સળગાવવાનું બંધ કરવાથી જમીનમાં અળસિયાની સંખ્યા અનેક ગણી વધી જાય છે, જે પંજાબની કડક બનેલી માટીને કુદરતી રીતે જ પોચી અને ફળદ્રુપ બનાવે છે.

પરાલીને જમીનમાં જ ઓગાળી દેવાથી પાકને રોગો સામે કુદરતી રક્ષણ મળે છે. મલ્ચિંગ સ્તર જમીનનું તાપમાન નિયંત્રિત રાખે છે, જેથી શિયાળાની અતિશય ઠંડી અને માર્ચ મહિનાની અચાનક ગરમી સામે ઘઉંનો પાક ટકી રહે છે. આનાથી પાકની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે અને પીળો ગેરુ (યેલો રસ્ટ) જેવી ફૂગ સામે રક્ષણ મળે છે. વળી, પરાળના લીંપણ નીચે રહેતા કરોળિયા અને લેડીબર્ડ બીટલ જેવા ઉપયોગી શિકારી કીટકો પાકને નુકસાન કરતી ચુસિયા જીવાતોને ખાઈ જાય છે, જેથી મોંઘી કેમિકલ દવાઓ છાંટવાની જરૂર પડતી નથી.

CRM યોજના ૨૦૨૬ ખેડૂતો માટે બજારના નવા દ્વાર ખોલે છે. ખેડૂતો ૮૦% સબસિડી સાથે કસ્ટમ હાયરિંગ સેન્ટર (CHC) શરૂ કરીને અન્ય ખેડૂતોને ભાડેથી મશીનો આપી સારી આવક મેળવી શકે છે. આ ઉપરાંત, પરાલીની ગાંસડીઓ બનાવીને બાયોગેસ પ્લાન્ટ અને પેપર મીલોને ₹૧,૫૦૦ થી ₹૨,૫૦૦ પ્રતિ ટનના ભાવે વેચી શકાય છે. નિકાસ ક્ષેત્રે, જે ખેડૂતો પરાલી સળગાવ્યા વિના ઘઉં પકવે છે, તેમને મોટી કંપનીઓ અને એક્સપોર્ટર્સ ટકાઉ કૃષિ (ESG ધોરણો) હેઠળ ઊંચા પ્રીમિયમ ભાવો ચૂકવે છે, જે પંજાબના ખેડૂતોને વૈશ્વિક બજાર સાથે જોડે છે.